ettelaat newspaper

تاريخ خبر: یکشنبه 18بهمن 1388 ـ 22صفر1431 ـ 7فوریه 2010 ـ شماره 24684یکشنبه 18بهمن 1388 ـ 22صفر1431 ـ 7فوریه 2010 ـ شماره 24684

عزت‌نفس، ضامن موفقيّت در پيشرفت تحصيلي

غلامرضا آتش‌دامن از استان خوزستان

عزت نفس عبارت است از احترام به خود، خود ارزشمند دانستن يا تصويري كه شخص از خودش دارد. مسأله عزت نفس و مقوله ارزيابي مثبت از خود از اساسي‌ترين عوامل در رشد مطلوب شخصيت كودكان و نوجوانان است. مطالعات و پژوهش‌هاي متعدد نشان مي‌دهند كه كودكان و نوجواناني كه داراي احساس خودارزشمندي و عزت نفس قابل‌توجهي هستند، نسبت به همسالان خود در شرايط مشابه، پيشرفت تحصيلي و كارآمدي بيشتري از خود نشان مي‌دهند. پرورش احساس خودارزشمندي و عزت نفس در كودكان و نوجوانان از مهمترين وظايف و رسالت‌هاي اوليا و مربيان است كه در اين ارتباط بيشترين نقش برعهده الگوهاي رفتاري است.

يافته‌هاي تحقيقاتي پيرامون تأثير عزت نفس بر پيشرفت تحصيلي

در يك تحقيق دانشگاهي با عنوان اثرات عزت نفس بر عملكرد دانش‌آموزان دختر و پسر سال اوّل تا سوم دبيرستان كه در شهرستان اهواز صورت پذيرفته، اثرات عزت نفس بر عملكرد افراد بررسي شده است.

در اين تحقيق از 360 نفر دانش‌آموز دختر و پسر (كلاس اوّل تا سوم دبيرستان) كه به طور تصادفي انتخاب شده بودند استفاده شد و سطح 5 درصد به عنوان سطح معني‌دار بودن، انتخاب شد.

يافته‌هاي تحقيق نشان داد كه افزايش و كاهش عزت نفس دانش‌آموزان دختر و پسر، باعث افزايش و كاهش عملكرد آنها شده است. نتايج اين تحقيق فرضيه‌هاي مطرح شده و يافته‌هاي تحقيقات قبلي را مورد تأييد قرار مي‌دهند. همچنين در يك تحقيق كه در شهرستان مشهد با هدف بررسي رابطه عزت نفس و پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان دبيرستاني نظام جديد انجام شد به اين يافته رسيد كه ميان عزت نفس و پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان رابطه معناداري وجود دارد.

پژوهشگران در تحقيق‌هاي ديگري كه در بررسي رابطه عزت نفس و پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان در شهرستان اهواز صورت گرفته است، پي برده‌اند كه ميان عزت نفس و عملكرد تحصيلي در دانش‌آموزان همبستگي مثبت وجود دارد يعني ميان دو متغير، عزت نفس عامل مهمتر و بزرگتري است تا عملكرد تحصيلي و به عبارت ديگر عزت نفس عامل يا علّت اوليه براي عملكرد تحصيلي است.

رهنمودهاي كلي براي بالا بردن عزت نفس كودكان و نوجوانان

براي بالا بردن عزت نفس در دانش‌آموزان راه‌هايي وجود دارد كه در اينجا به اختصار به چند مورد از آنها اشاره مي‌شود.

ـ والدين به عنوان الگو و سرمشق خصوصاً قبل از ورود كودك به مدرسه مي‌توانند از طريق چگونگي درگيري با مسائل زندگي نقش مهمي در عزت نفس كودكان خود داشته باشند.

ـ براي افزايش عزت نفس ضروري است اوليا و مربيان به تفاوت‌هاي فردي، ويژگي‌هاي رشدي، مهارت‌ها ، قابليت‌ها، عواطف ، منش‌ و استعدادهاي كودك توجه جدي كنند.

ـ داشتن احساس اعتماد به فرزندان و سپردن برخي مسئوليت‌هاي منزل به او، كودك و يا نوجوان را در بهره‌گيري از استعدادها ياري مي‌كند و عزت نفس او را افزايش مي‌دهد.

ـ در شرايط آموزشي، بر فعاليت‌هاي دانش‌آموزان در يادگيري تأكيد شود نه بر پيشرفت آنان.

ـ اگر مادر و پدر، رفتار پسنديده كودك را تقويت كنند و رفتار ناپسند او را مورد بي‌اعتنايي قرار دهند، به كودك كمك كرده‌اند تا بينش مثبتي در او نسبت به پيشرفت پيدا شود.

ـ به جاي انتقاد، از تحسين استفاده كنيد. بچه‌هايي كه مورد انتقاد قرار مي‌گيرند، همان برخورد را با خودشان خواهند داشت و در نهايت اشخاصي خواهند شد با عزت نفس پايين، تحسين، ابزار بسيار مهمي در طول فرآيند تربيت كودك است. والدين فكر مي‌كنند اگر به طور دايم از كودكان خود انتقاد و اشتباه آنها را يادآوري كنند به آنها كمك مي‌كنند، چرا كه تصور آنها بر اين است كه كودكان با اين تذكرات پرورش خواهند يافت، امّا از خودتان سؤال كنيد آيا دوست داريد اشتباه‌هاي شما را بگويند؟ آيا اگر دايماً از شما انتقاد شود، پيشرفت خواهيد كرد؟ واقعيت اين است كه ما از آنچه انجام مي‌دهيم دفاع مي‌كنيم و لذا اگر مورد انتقاد قرار بگيريم، كارمان را ادامه خواهيم داد و همين صفت يكدندگي كه فطري است به ما اجازه نمي‌دهد كه انتقاد را بپذيريم. در پس تمامي انتقادها اين جمله قرار دارد: اگر فقط بيشتر شبيه من بودي و مثل من زندگي مي‌كردي، بهتر از اين بودي، امّا هيچ‌كس، حتي فرزند شما، دقيقاً خود شما نيست. پس بچه‌ها را به دليل تلاشي كه مي‌كنند تحسين كنيد، حتّي اگر ناموفق باشند، چرا آنها ريسك كرده‌اند. شرايطي فراهم كنيد كه فرزندانتان بدانند شما در كارهاي آنها همراهشان هستيد. به دنبال انتقاد از آنها نيستيد. بدين ترتيب براي ساختن يك تصوير مثبت در كودكان گام مثبتي برداشته‌ايد.

ـ نگذاريد كودكان، خود را تحقير كنند. هر وقت عبارات «من هيچ كاري نمي‌توانم انجام دهم.» «من نمي‌توانم دوچرخه‌سواري كنم» را از آنها شنيديد، در واقع به شما پيام داده مي‌شود كه عزت نفس آنها را بالا ببريد. در اين مواقع نيازي به ارائه سخنراني طولاني نيست. فقط بايد آنها را با عبارات مثبت تشويق كنيد. مثلاً «اگر از ذهنت استفاده كني، همه كار مي‌تواني انجام بدهي.» «اگر تلاش كني مي‌توني آن مسأله رياضي را حل كني.» «اگر كمي دقّت كني از عهده آزمون برمي‌آيي، بيا امتحان كنيم زود باش.»، «چرا فكر مي‌كني بلد نيستي؟ امتحان كن» پس از جملات ساده و مثبت تأكيدي كه اعتماد به نفس كودك را بالا مي‌برد استفاده كنيد. اگر بچه‌ها اين گونه جملات را مرتب بشنوند جملات مثبت‌تر را هم خواهند پذيرفت. هر وقت كسي در خانواده مي‌گويد: من نمي‌توانم كاري را انجام دهم يكي ديگر از اعضاي خانواده مي‌گويد «موفقيت از مي‌توانم‌ها به دست مي‌آيد نه از نمي‌توانم‌ها». اين عبارت شعار ساده و كوتاهي است، امّا براي اين كه انسان بتواند يك كودك را براي انجام كاري به تلاش وادارد، بسيار كارآمد و مؤثر است.

ـ سعي كنيد تأكيد بر معيارهاي ظاهري موفقيت را كم كنيد. دويدن بي‌امان به دنبال پاداش، پول ، مقام و درجه، رتبه اوّل داشتن و اصولاً اهداف مادي يقيناً عزت نفس كودكان را پايين مي‌آورد، يادمان باشد عزت نفس از نفس و از درون مي‌آيد نه از يافته‌ها و آنچه كسب مي‌كنيم يا به دست مي‌آوريم. وقتي كودك با اين باور بزرگ مي‌شود كه فقط اگر نمرات خوبي بگيرد آدم شايسته‌اي است. اگر نمره متوسطي در كارنامه‌اش پيدا شود احساس حقارت خواهد كرد و بديهي است كه هر كودكي روزي در زندگي‌اش نمره‌اي متوسط يا پايين خواهد گرفت، شما نمي‌توانيد هميشه نفر اوّل يا برنده يك مسابقه باشيد، امّا هميشه مي‌توانيد خود را انسان شايسته و ارزشمندي بدانيد. عزّت‌نفس كودك حاصل ارزيابي‌اي است كه او از خود دارد. او بايد احساس يك فرد شايسته را داشته باشد. حتي اگر نمرات او كمتر از ميزان انتظارش باشد يا اين كه در مسابقه‌اي مدال دلخواه خود را كسب نكند. به جاي تقويت معيارهاي ظاهري موفقيت در كودكان، بايد در تمامي دوران زندگي، معيارهاي دروني آنها را تقويت كرد. براي اين كار چاره‌اي نداريد جز اين كه اهميّت زيادي را كه براي موفقيّت و رقابت قائل شده‌ايد، كاهش دهيد. به جاي اين كه از كودكتان بپرسيد، «معدل كارنامه‌ات چند شده است؟» سؤال كنيد، «آيا از خودت راضي هستي؟» به جاي اين كه بپرسيد «آيا در آزمون زبان موفق شدي؟» سؤال كنيد، «آيا فكر مي‌كني در زبان پيشرفت كرده‌اي؟» به جاي اينكه بپرسيد: «آيا برنده شدي؟» سؤال كنيد «آيا از اين كه در مسابقه شركت كردي و مهارت بيشتري كسب كردي، لذّت مي‌بري؟»

كودكاني كه مي‌دانند بدون پاداش‌‌هاي ظاهري همچنان احترام به آنها حفظ مي‌شود دايم در مسير موفقيت‌هايي كه دوست دارند باقي مي‌مانند، امّا كودكاني كه دايم به دنبال معيارهاي ظاهري موفقيت مي‌دوند، در مسير مصرف داروهاي آرام‌بخش، ابتلا به زخم معده و عزت نفس پايين قرار دارند. واقعيت خيلي ساده است هيچ كس نمي‌تواند هميشه در مقايسه با ديگران نفر اوّل باشد. امّا همه مي‌توانند در نظر خود نفر اوّل باشند. به شرطي كه ملاك، معيار دروني باشد. شركت در يك مسابقه دو 10 كيلومتر و اتمام مسابقه، مي‌تواند براي فردي كه به دنبال معيارهاي دروني است، يك شاخص نمره اوّل باشد، امّا اگر شخصي به دنبال شاخص‌هاي ظاهري براي موفقيت باشد، حتماً بايد مسابقه را ببرد تا احساس كند عزت نفس مثبتي دارد و در طول تاريخ بشر، هيچگاه يك نفر هميشه برنده مسابقه نبوده است.

ـ به كودكان بياموزيد با خود روراست و صادق باشند. كودكان هر بار كه خود را فريب مي‌دهند نظرشان در مورد خودشان تخريب مي‌شود. كودكي كه دچار خودفريبي مي‌شود، دنياي بزرگي مي‌سازد تا ديگران را نيز فريب دهد و در نهايت نظر ديگران را دليل اين دنياي خود ساخته مي‌داند. براي اين كه از كودكانتان افراد صادقي بسازيد بايد از چنين جملاتي استفاده كنيد: «اگر علت برنده نشدن تيم شما در مسابقه امروز، اين بود كه تيم رقيب بهتر بازي كرد، اهميتي ندارد. همه آدم‌ها سرانجام روزي بازنده مي‌شوند حتي اگر مسئولان هم كوتاهي كرده‌اند، نبايد به دليل اين باخت آنها را سرزنش كني» يا «اگر در درس فيزيك نمره خوبي نگرفته‌اي، به اين علت است كه در اين درس ضعيف هستي. نه اين كه معلم شما معلم بدي است. فكر مي‌كنم به جاي اين كه وقت زيادي صرف انتقاد از معلم خود كني، بايد بيشتر به درس فيزيك توجه كني.» يا حتي اگر دير هم به مدرسه برسي، باز هم بچه خوبي هستي، اما وظيفه شما اين است كه به موقع به مدرسه برسي، حتي اگر اتوبوس به موقع نيايد. كودكي كه ياد بگيرد با خود روراست باشد، داراي عزت نفس خواهد بود و اگر شما هميشه براي صداقت و راستگويي ارزش قائل باشيد، اين امر قابل آموزش خواهد بود. به عنوان مثال: دروغ نگوييد تا مجبور شويد فرزند خود را به دليل همين كار سرزنش كنيد. تمهيداتي بينديشيد تا هميشه شرايط براي گفتن حقيقت فراهم باشد و در عين حال كودك خود را به دليل گفتن حرف راست تنبيه نكنيد. دروغ‌گويي نشانه عزت نفس ضعيف است و نمي‌توان با گفتن دروغ شرايط خانه را براي گفتن حرف‌هاي راست فراهم كرد. اگر كودك شما ياد بگيرد براي اين كه نزد شما عزيز باشد نيازي به تظاهر ندارد، به او كمك كرده‌ايد تا خود را با زندگي و نيز با دنياي درون خود هماهنگ كند.

ـ كودكي كه مرتكب غفلتي مي‌شود، انسان غافلي نيست، بلكه فقط عمل كرده است و اين عمل به او فرصت رشد مي‌دهد. كودكي كه در درس رياضي ضعيف است آدم كندذهني نيست بلكه در اين مرحله از زندگي، دانش رياضي او در اين سطح است. شما مي‌توانيد به كودك خود بياموزيد كه از اشتباه‌هاي خود درس بگيرد و تا زماني كه مي‌داند ارزش او ناشي از عملكرد او در يك كار خاص و در يك روز مشخص نيست هرگز نگراني به خود راه ندهد. دقت كنيد تا زماني كه وجود داريد ارزشمند هستيد اگر خودتان چنين بگوييد، نه كمتر، نه بيشتر، ارزشمندبودن براساس عملكرد نيست بلكه چيزي است كه هر روز همراه شما است. لذا هر روز به كودكان خود به ويژه پس از اين كه مرتكب اشتباهي مي‌شوند اين نكته را يادآوري كنيد كه صرف‌نظر از عملكردشان، ارزشمند هستند. اگر مي‌خواهيد كودكان شما ارزيابي مثبتي از خود داشته باشند، همواره به آنها يادآوري كنيد كه «من فردي هستم كه رفتارهايي دارم، امّا من رفتارهايم نيستم.»

ـ بچه‌ها دوست دارند احساس استقلال كنند تا عزت نفس بالايي داشته باشند و شما مي‌توانيد دست از ادعاي مالكيت خود به كودكان برداريد و آنها را تشويق كنيد تا به طور مستقل فكر كنند و در نتيجه عزت نفس آنها تقويت شود. گاهي از اين سؤالات استفاده كنيد: «به چه فكر مي‌كني؟» «در انتخابات به چه كسي رأي مي‌دهي؟» «اوّل تو مسأله را حل كن بعد من راه‌حل را بررسي مي‌كنم» يادتان باشد. استقلال عزت نفس را تقويت مي‌كند. در حالي كه وابستگي، عزت نفس را از بين مي‌برد.

نتيجه‌گيري

عزت نفس (self-esteem) يعني احترام و حرمتي كه براي خود قائل هستيم. بهره‌مندي از عزت نفس علاوه بر آن كه جزئي از سلامت رواني محسوب مي‌شود، با پيشرفت تحصيلي نيز مرتبط است. محققان بسياري دريافته‌اند كه بين عزت نفس مثبت و نمرات بالا در مدارس رابطه وجود دارد. اين ارتباط حتي زماني كه كودكان خودشان را به عنوان دانش‌آموزان ارزيابي مي‌كنند بالاتر است كه مي‌توان آن را « عزت نفس تحصيلي» آنها نام برد. كودكاني كه از عزت نفس بالايي برخوردارند، پيوسته نسبت به آنهايي كه همان ميزان توانايي را دارند امّا عزت نفس پاييني دارند عملكرد بهتري نشان مي‌دهند. آنها همچنين اهداف بالاتري براي خود تعيين كرده، نياز كمتري به تأييد والدين از خود نشان داده، در برابر شكست كمتر تضعيف شده و ديدگاه واقع‌بينانه‌تري نسبت به توانايي‌هاي خود دارند. بايد اذعان داشت اگر ما به خودمان ايمان داشته باشيم و خودمان را باور كنيم نه فقط مي‌توانيم خود را تغيير دهيم و بهبود بخشيم بلكه مي‌توانيم ايران را آباد كنيم و آن را مملكتي بسازيم متشكل از افراد فهميده كه نه فقط براي يكديگر احترام قائل‌اند بلكه به خود نيز ارج مي‌نهند.

منابع و مأخذ:

1ـ اسكات، كتي گلاور(1384) عزت نفس مترجم ساناز قاسمي، انتشارات انجمن اوليا و مربيان تهران، چاپ دوم

2ـ بيابانگرد، اسماعيل (1384) روش‌هاي افزايش عزت نفس در كودكان و نوجوانان، انتشارات انجمن اوليا و مربيان، تهران، چاپ هشتم

3ـ ستوده، هدايت‌الله (1385) آسيب‌شناسي اجتماعي، انتشارات آواي نور، چاپ هفدهم

4ـ عبادي ، غلام‌حسين(1384) يافته‌هاي پژوهشي شوراي تحقيقات آموزش و پرورش استان خوزستان انتشارات كردگار، اهواز، چاپ اوّل

5 ـ فونتانا، ديويد (1385) روان‌شناسي براي معلّم، مترجم عفت السادات حق‌گو، انتشارات شباهنگ، تهران، چاپ اوّل

6 ـ كرومبولتز، جان دي و ديگران (1383) تغيير دادن رفتارهاي كودكان و نوجوانان، ترجمه و تأليف دكتر يوسف كريمي، انتشارات فاطمي، چاپ دوازدهم، تهران

7ـ ويسي‌نژاد، يسما(1383) چكيده تحقيقات وزارت آموزش و پرورش ، انتشارات وزارت آموزش و پرورش، پژوهشكده تعليم و تربيت، چاپ اوّل

8 ـ وين، داير (1384) چگونه فرزنداني خلاق داشته باشيم، ترجمه علي علي‌پناهي، نشر آسيم، تهران، چاپ اوّل

9ـ جزوه خلاصه مقالات نخستين سمينار ارائه يافته‌هاي پژوهشي علوم تربيتي و روان‌شناسي در استان خوزستان در سال 1372

codex09x

page11

ارسال خبر از طريق ايميل

نسخه مناسب چاپ

PDF صفحات روزنامه